ماند ؟ * ( كَماءٍ ) * ، چون آبى است كه ما از ( 1 ) آسمان فرود آريم ، و حدّ مثل قولى ساير باشد كه به او تشبيه كنند حال مذكور دوم را به حال مذكور اوّل . * ( فَاخْتَلَطَ بِه نَباتُ الأَرْضِ ) * ، نبات و گياه زمين به آن آميخته شود . و براى آن گفت كه : نبات با آب آميخته شود ، يعنى آب از او جدا نباشد و مادام آب با او باشد ، تا نبات نيكوتر و سيرابتر باشد . آنگه تفصيل داد آن نبات را كه از هر نوعى باشد . آنچه مردم خورند و آنچه چهار پاى خورند . آنچه مردم خورند ، چون : بقول و حبوب و فواكه ، و آنچه انعام خورد در ( 2 ) ساير انواع گياه و حشيش . حتّى ، تا آنگه كه در تمامى بغايت رسد و زمين زينت خود بگيرد و آراسته شود ، اهل زمين ( 3 ) گمان برند كه : آن در دست و ملك و تصرّف ايشان حاصل شد و ايشان را مستخلص شد . ناگاهى فرمان ما بيايد به شب و يا به روز ، و آن را حصيد و دروده كند ، * ( كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالأَمْسِ ) * ، تا چنان شود كه پندارى دى نبوده ( 4 ) است ، من قولهم : غنى بالمكان اذا اقام به ، و المغنى المنزل ، و المغانى المنازل ، قال النّابغه : غنيت بذلك إذ هم لك جيرة منها بعطف رسالة و تودّد آنگه خلاف كردند كه اين تشبيه چيست و از كجاست ؟ بعضى اهل معانى گفتند : تشبيه به آب است چون از آسمان فرود آيد اوّل پاكيزه باشد و صافى و بسيار و خوش طعم ، آنگه با نبات مختلط شود و طعم بگرداند [ 139 - ر ] و بر خاك زمين آيد تيره شود ، و چون مدّتى در غدير و آبگير بماند نضوب كند و خشك شود ، متاع ( 5 ) دنيا با اين ماند و حيات دنيا . و بعضى دگر گفتند : تشبيه به نبات است كه ، اوّل چون بر آيد در اوان خود و وقت ربيع كه هوا به اعتدال باشد و بارانهاى پياپى باشد ، نبات برويد تازه و طرىّ و مونق و معجب ، تا روزى ( 6 ) چند بر آيد و هوا گرم باشد ( 7 ) باران باز ايستد گياه زرد شود و خشك شود ، چنان كه در دگر آيت فرمود :

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز آز : كه آن را . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : از . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها : و اهل آن زمين . ( 4 ) . اساس : بوده ، به قياس با نسخهء مل ، تصحيح شد . ( 5 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : و متاع . ( 6 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مج : باز روزى . ( 7 ) . همهء نسخه بدلها : گرم شود .